Psychologie

Worden Freud en zijn psychoanalyse binnenkort volledig de baard afgedaan, door meer wetenschappelijk onderbouwde vormen van psychotherapie? Ons wereldbeeld zou er weleens drastisch door kunnen veranderen...

Gelezen in De Standaard van 3 december 2011: Is psychoanalyse een pseudowetenschap?

Voor mensen die met een depressie kampen, kan de stelling dat een depressie ook een positieve kant kan hebben choquerend zijn. Toch zijn er psychiaters die bevestigen dat een depressie een crisis is waar je ‘groter’ uit kan komen. Dat zeggen ze zonder het leed dat een depressie kan veroorzaken over het hoofd te zien of te minimaliseren.

Ook mensen die alles hebben om gelukkig te zijn kunnen depressief zijn omdat hun imago niet overeenkomt met wie ze zijn. Zo kan men gedeprimeerd zijn omdat men zich niet toont zoals men is. Men botst met wie men niet is en met datgene wat men niet toont. Zo ontstaat het risico dat men zijn idealen verliest. In dergelijke gevallen kan een depressie positief zijn als men daardoor zijn idealen terugvindt. Een depressie kan duidelijk maken wat er goed zit en wat er fout gaat. Heel wat mensen kampen met een ‘te veel’, een vorm van overbodige ballast of verontreiniging. We laten ons overstelpen door een hoop dingen die niet essentieel en zelfs schadelijk kunnen zijn. We accepteren dat, uit luiheid of uit zin voor compromissen, om tot een leven te komen dat min of meer in evenwicht is.

Honderd jaar geleden was het leven overzichtelijk. Bij je geboorte was je bedje gespreid, je levensweg bepaald. Er was weinig twijfel mogelijk, je mening werd bepaald door de groep waarvan je onderdeel uitmaakte. Over keuzes hoefde je niet te piekeren, want die maakte je niet. Maar nu, in deze tijd, met de vele mogelijkheden, waar niets lijkt vast te staan, waar halen we onze zekerheden vandaan? Waar vertrouwen we op, waar zijn we trouw aan?

Wetmatigheid, structuur, maakt dat we weten waar we aan toe zijn. Zo kunnen we van de natuur op aan. Want elke dag gaat de zon op; wanneer dag en nacht elkaar afwisselen, is nooit een verrassing. De aarde draait steeds in hetzelfde tempo om de zon, de maan om de aarde. Het ritme van de seizoenen is elk jaar gelijk, nooit ruilen lente en herfst van plek. Vogels zingen, koeien eten gras, spinnen weven een web.

Er zijn in onze cultuur maar weinig mensen die de moed hebben zichzelf te zijn. De meesten vertolken een rol, spelen spelletjes, dragen maskers of trekken façades op. Ze geloven niet dat hun oprechte zelf acceptabel is.

De rollen en spelletjes ontwikkelen zich meestal subtiel in onze jeugd, als reactie op de onuitgesproken eisen en de druk van de ouders. De maskers, façades en rollen worden in het lichaam gestructureerd omdat het kind gelooft dat hij met deze houding de waardering en liefde van zijn ouders zal winnen. Het zijn de sociale krachten in het gezin die ons karakter vormen en ons lot bepalen: we moeten proberen te behagen om waardering en liefde te krijgen. Maar het werkte toen niet en het werkt nu ook niet. Liefde kan niet worden gewonnen of verdiend want het is een spontane uiting van affectie en warmte als reactie op iemands wezen. Het is ‘Ik hou van je’, en niet ‘Ik hou van wat je doet’.

Schuld. Het woord op zichzelf heeft al een onaangename klank. Het roept vaag onbehaaglijke gevoelens op. Wij wenden ons ervan af. Wij erkennen eerder onze fouten dan dat wij onze schuld bekennen. Telkens en telkens weer proberen we vertwijfeld onze schuld voor de ogen van anderen te verbergen en deze tegenover onszelf te ontkennen. Waarom? Waarom is die zo pijnlijk? Ja, maar schuld is niet alleen pijnlijk, zij is ook moeilijk te herkennen. Schuld heeft nu eenmaal niet de scherp omlijnde manier van zich te uiten zoals vrees, twijfel, vijandigheid en andere gevoelens. Zelfs voor een psycholoog is het moeilijk de vele subtiele manieren te doorgronden waarop schuld tot uiting komt.

Schuld is vooral onze reactie op het feit dat wij een moreel voorschrift of verbod hebben overtreden of hebben willen overtreden. Wat de zaak nog ingewikkelder maakt is dat er geen universele criteria van schuld bestaan. Dat wat maakt dat de een zich schuldig voelt hoeft nog niet dezelfde uitwerking op een ander te hebben. Wij weten dat er verschillende gedragsnormen bestaan, maar wij respecteren die niet allemaal. Wij voelen alleen de pijn van schuld wanneer we geloven dat wij een norm hebben geschonden die wij persoonlijk erkennen en nog sterker, die wij aanvaarden en respecteren.

Liefde is de basis, de kracht die uit niets iets maakt. Als ik de liefde niet heb, ben ik niets. Maar het woord liefde heeft veel betekenissen en wordt zo vaak gebruikt dat het is gaan slijten.

Wij willen dat anderen van ons houden, ons belangrijk vinden. We willen aangeraakt worden, geraakt. We verlangen ernaar gezien en erkend te worden. In eerste instantie door onze ouders. Een kind dat geen aandacht krijgt, groeit vertraagd. Een baby die niet wordt aangeraakt, raakt beschadigd. We ontlenen waarde en betekenis aan de bevestiging van anderen. We hebben er veel voor over aandacht te krijgen, erbij te horen. Nergens zijn wij zo bang voor als voor afgewezen worden, uitgestoten zijn, niet mee mogen doen. Angst voor afwijzing is dan ook de basis voor veel handelen. We passen ons aan en zijn bereid onszelf of anderen te verloochenen om liefde te krijgen. We doen van alles om in de smaak te vallen, erbij te horen. We zijn liever ontrouw aan onszelf, dan dat we het risico lopen verlaten te worden. Ons verlangen naar persoonlijke aandacht, naar liefde is immens.

Ieder mens heeft een eigen aard. Dat wil zeggen: eigen karaktertrekken én tijdens het leven aangeleerde gewoonten, waarmee wij ons onderscheiden van andere mensen. ‘Eigen aardigheden’, karaktertrekken en gedragingen die bij jou horen, kunnen in de ogen van anderen heel goed ‘eigenaardigheden’ zijn, dingen die ze opvallend of raar aan je vinden. Mede daardoor kunnen die eigen aardigheden in de weg zitten in je leven en tot problemen leiden. Soms zelfs tot ernstige psychische problemen.

Dit boek gaat over de vraag hoe je die eigen aardigheden zó kunt inzetten in je leven dat ze in je voordeel werken. Dat ze je sterker maken in plaats van kwetsbaarder. Daarnaast gaat het boek ook over de vraag hoe je jezelf kunt blijven, dus ook met je eigenaardigheden, als je toch in de problemen komt en daarbij hulp zoekt.

Een belangrijke stroming binnen de psychologie is de cognitieve gedragstherapie. Die gaat ervan uit dat onze gevoelens en ons gedrag voor een belangrijk deel worden bepaald door hoe we denken, onze cognities. Die stroming zegt dat gezonde mensen een positieve kijk hebben op zichzelf, op de wereld, op anderen en op de toekomst.

Depressieve mensen hebben dat niet. Depressieve mensen denken ‘inadequaat’: het mankeert hen niet aan het verstand, maar hun gedachten passen niet op de situatie, zijn als het ware ‘ongeschikt’. Dit denken gaat automatisch en dwingend, is irrationeel en leidt tot foute gevolgtrekkingen. Voorbeelden zijn zwart-witdenken, selectieve waarneming (sommige dingen wel opmerken en andere niet), grove veralgemenisering, overschatting van het een en onderwaardering van het ander.

Uw emoties kunnen vanwege een langdurige ziekte of zware problemen volledig in de war raken. Het is daarom belangrijk om te leren uw emoties te sturen, in plaats van volledig door uw veranderende emoties geleid te worden.

Wilskracht alleen is niet voldoende om uw emoties te beheersen. Als u ooit hebt geprobeerd om een gewoonte als nagelbijten te doorbreken, dan weet u dat u daar niet gewoon mee op kunt houden door tegen uzelf te zeggen: ‘Houd op met nagelbijten.’ U dient emotioneel begrip te ontwikkelen en te begrijpen waarom u op uw nagels bijt en met welk doel. Soms weet u dit door u te baseren op kennis; soms weet u het onbewust.